“Van 10 testen per week in 2012 naar 1.000 in 2023!”
Sinds 1 april 2023 is de NIPT-test gratis beschikbaar voor elke zwangere in Nederland. Deze niet-invasieve test toont aan of er aanwijzingen zijn dat het ongeboren kind het down-, edwards-, of patausyndroom heeft. Het RIVM heeft het Maastricht UMC+ in 2023, als één van drie Nederlandse centra, aangesteld voor de uitvoering van de NIPT-test. Inmiddels komen jaarlijks rond de 54.000 bloedmonsters binnen voor deze prenatale screening.
Aan het bevolkingsonderzoek is een lange weg voorafgegaan. Merryn Macville, laboratoriumspecialist klinische genetica is binnen het lab verantwoordelijk voor NIPT. Hij is tevens lid van het dagelijks bestuur van het NIPT-consortium, is contactpersoon voor het RIVM en het ministerie van VWS en stond als lid van diverse werkgroepen mede aan de wieg van de invoering van NIPT in Nederland. Merryn gaat terug naar 2007, het jaar waarin vanuit het RIVM is gestart met de zogenaamde ‘combinatietest’. “Dat was een bloedtest voor zwangeren plus een nekplooimeting die samen het risico konden aangeven op de trisomieën 13 (patausyndroom), 18 (edwardssyndroom) en 21 (downsyndroom). Nadeel was dat de combinatietest onvoldoende betrouwbaar was." Een nieuwe techniek - NIPT - werd ontwikkeld om via bloed van de zwangere, waarin een kleine beetje DNA van de placenta zit, te screenen of er een aanwijzing is voor een van de drie syndromen. “NIPT is géén diagnostische test”, zegt Merryn. “Bij een afwijkend resultaat moet alsnog een vlokkentest of vruchtwaterpunctie plaatsvinden. Het aantal prenatale diagnostische testen neemt dankzij NIPT wel flink af.”
TRIDENT-studies
Omdat de Nederlandse overheid de betrouwbaarheid van NIPT wil onderzoeken, start in 2014 de TRIDENT-1 studie. Merryn: “NIPT was toen uitsluitend beschikbaar voor vrouwen met een hoog risico op het krijgen van een kind met een van deze aandoeningen, als dat bleek na bijvoorbeeld de combinatietest.” Bij TRIDENT wordt een genoombrede techniek gebruikt die alle chromosomen analyseert. Zwangeren geven aan of zij naast trisomie 21, 18 en 13 ook willen weten of er andere grote chromosoomafwijkingen zijn. Willen ze dat niet, dan wordt een filter gebruikt waarbij de andere bevindingen niet aan het licht komen. De vervolgstudie TRIDENT-2 (vanaf 2017) onderzoekt of NIPT de combinatietest kan vervangen als prenatale screening test. Er wordt niet alleen onderzocht hoe goed NIPT chromosomale afwijkingen kan opsporen, maar ook waarom de zwangere een bepaalde keuze maakt en hoe ze daartoe komt.”
Resultaten
Merryn: “De TRIDENT-studies zijn opgezet en uitgevoerd vanuit het NIPT-consortium; een samenwerkingsverband van alle belanghebbenden bij prenatale screening. Beide studies hebben waardevolle resultaten opgeleverd. Op de eerste plaats over de betrouwbaarheid van de test. Die is - zeker in vergelijking met de combinatietest - erg hoog (rond de 95%). Daarnaast is inzicht verkregen over wat vrouwen eigenlijk willen. Meer dan 90% is tevreden over het aanbod van NIPT en over de keuzemogelijkheid om te screenen op de drie meest voorkomende trisomieën 13, 18 en 21 of ook de andere chromosomen. Uiteindelijk kiest 75% van de vrouwen een genoombrede screening.” Daarnaast heeft TRIDENT-2 enkele waardevolle nevenbevindingen opgeleverd. Een daarvan is de verdenking op kanker. Merryn: “Als we een heel complex profiel zien in de NIPT, hele hoge waarden op verschillende plekken in het genoom, dan is dat een verdenking op kanker. Dat komt weliswaar heel weinig voor, maar als de verdenking serieus is, gaat het in 70% van de gevallen echt om kanker. Arts-onderzoeker Karin Heesterbeek heeft onderzocht hoe vaak dit voorkomt, welke soort afwijkingen gevonden worden en om welke vormen van kanker het meestal gaat. Daarnaast is ontdekt dat bepaalde afwijkingen die afkomstig zijn van de placenta, een aanwijzing zijn voor een verhoogd risico op zwangerschapsvergiftiging.”
NIPT in landelijk programma prenatale screening
In 2020 adviseerde de Gezondheidsraad het ministerie van VWS om NIPT op te nemen in het landelijk bevolkingsonderzoek prenatale screening. Op 1 april 2023 is dit onder regie van het RIVM van start gegaan. Maastricht is een van de uitvoerende laboratoria naast het Erasmus MC en VUmc. Merryn: “De kennis die met de TRIDENT-2 studie is vergaard, wordt toegepast in het landelijke programma. De impact op de prenatale gezondheidszorg is in 2023 beloond met de ZonMw-Parel. Met de overgang naar het bevolkingsonderzoek is een hele nieuwe logistieke procedure ontwikkeld. Dat moest ook wel, want het aantal NIPT-testen zou flink toenemen. Wij werken voor de regio Zuidoost-Nederland, Nijmegen en Utrecht. Om een beeld te geven. In het begin van TRIDENT-1 was het nog handwerk, een dikke 10-15 testen per week. Nadat minister Edith Schippers de test in 2017 toegankelijk heeft gemaakt (tegen betaling) voor alle vrouwen, werden het er ongeveer 400 per week. Na opname in het landelijk programma voor prenatale screening, zijn het er tot nu toe ruim 1.000 per week!”
Verbouwing en uitbreiding lab
“Daarmee is Maastricht het grootste centrum van Nederland”, aldus Merryn. “Dat is natuurlijk goed nieuws en heeft ertoe geleid dat we het lab grondig hebben verbouwd en uitgebreid van twee naar vijf productiestraten. Het hele proces vanaf pipetteren tot analyse, interpretatie en rapportage is geautomatiseerd. De uitslagen worden geleverd in een bepaald format waardoor we direct voor alle chromosomen de meetwaarden zien. Alles transparant en traceerbaar. Elke stap in het proces is in protocollen gegoten tot en met de communicatie en advies richting de verloskundige of klinisch geneticus. Ruim 1.000 NIPT-testen worden op die manier wekelijks verwerkt. In 2023 zijn in 9 maanden ruim 40.000 NIPT-testen uitgevoerd. Dat alles is een enorme klus geweest die we hebben kunnen klaren dankzij goede samenwerking in een groot team.”
